Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową. Gmina wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność, ma ona osobowość prawną, a jej samodzielność podlega ochronie sądowej. Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Gmina wykonuje zadania własne oraz zadania zlecone
z zakresu administracji rządowej. Do zadań własnych gminy należy zaspokajanie potrzeb zbiorowych wspólnoty gminnej. Zadania te można ująć w czterech kategoriach takich jak: infrastruktura społeczna (szkoły, ochrona zdrowia, opieka społeczna itd.), infrastruktura techniczna (drogi, wodociągi, transport), porządek i bezpieczeństwo publiczne oraz ład przestrzenny i ekologiczny (zagospodarowanie terenu, ochrona środowiska). Zadania własne dzielą się na obowiązkowe, które gmina musi wykonać, oraz pozostałe, których wykonanie zależy od jej woli i możliwości (przede wszystkim finansowych). Gmina wykonuje również zadania zlecone z zakresu administracji rządowej, a także z zakresu organizacji i przeprowadzania wyborów powszechnych oraz referendów, po uprzednim zapewnieniu jej środków finansowych przez administrację rządową. Gminie przysługuje prawo stanowienia przepisów powszechnie obowiązujących na obszarze gminy, zwanych przepisami gminnymi. Władzami gminy są następujące organy:
-    referendum gminne - jest formą bezpośredniego sprawowania władzy w gminie i może być przeprowadzane w każdej ważnej dla gminy sprawie (np. dotyczące planu zagospodarowania przestrzennego gminy);
-    rada gminy - jest organem uchwałodawczym i kontrolnym, składa się z radnych, wybieranych w wyborach gminnych na czteroletnią kadencję, obraduje na sesjach, a ze swego grona wybiera przewodniczącego rady;
-    zarząd gminy - organ wykonawczy, na którego czele stoi wójt (bur-mistrz lub prezydent), wybierany w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym na czteroletnią kadencję; prezydent stoi na czele zarządu gminy, gdy jego siedziba znajduje się w mieście liczącym ponad 100 tysięcy mieszkańców lub byłym mieście woje-wódzkim, a burmistrz - na czele miasta do 100 tysięcy mieszkańców.
Jednostkami pomocniczymi gmin wiejskich są sołectwa, a miejskich dzielnice (osiedla).
Gminy mogą tworzyć związki komunalne, zawierać porozumienia i tworzyć stowarzyszenia. W Polsce istnieje kilkanaście związków komunalnych i stowarzyszeń gmin (np. Podhalański Związek Gmin, Związek Miast Polskich).